Liczba rozwodów w Polsce nieustannie rośnie. To najczęstszy powód, przez który rozpadają się małżeństwa

Sądowe dane są nieubłagane. Tylko przez trzy pierwsze kwartały 2024 roku do sądów okręgowych w całym kraju trafiło prawie 62 tysiące pozwów rozwodowych. Rok wcześniej w tym samym okresie było ich niewiele mniej, około 61 tysięcy, ale przy malejącej liczbie ślubów ten „drobny” procent wzrostu zaczyna znaczyć coraz więcej. Za każdą z tych liczb stoi para ludzi, która doszła do ściany i wybrała rozstanie jako jedyne wyjście.

Tam, gdzie tempo życia jest największe, małżeństwa pękają najczęściej

Najwięcej pozwów pojawia się w dużych miastach. Warszawa, Poznań i Gdańsk otwierają zestawienie miejsc, w których małżeństwa najczęściej kończą się w sądzie. W stolicy złożono aż 5,8 tysiąca wniosków, w Poznaniu około 3,9 tysiąca, w Gdańsku mniej więcej 3,4 tysiąca. To nie przypadek, tylko odzwierciedlenie stylu życia. W dużych miastach codzienność przypomina bieg przez przeszkody. Praca, dojazdy, kredyty, wysokie koszty utrzymania, ciągłe poczucie, że trzeba „dowozić”. W takich warunkach związek albo staje się realnym wsparciem, albo kolejnym obciążeniem. Jednocześnie społeczna presja na utrzymywanie „małżeństwa za wszelką cenę” jest tam słabsza niż w małych miejscowościach. Łatwiej powiedzieć „to nie działa” i pójść inną drogą, trudniej udawać normalność, gdy relacja dawno przestała być bezpiecznym miejscem.

Jedna ukryta przyczyna: komunikacja, która umiera po cichu

W pozwach rozwodowych zwykle pojawiają się znane hasła: zdrada, poważna kłótnia, różnica charakterów, problemy zdrowotne. Gdy patrzy się na to z perspektywy psychologicznej, widać powtarzający się wzór. U podstaw większości tych historii leży ten sam proces – stopniowy rozpad komunikacji. Na początku para jeszcze rozmawia o wszystkim. Potem trudne tematy zaczynają omijać ich szerokim łukiem. Najpierw z braku czasu, później z lęku przed awanturą, w końcu z poczucia bezsensu. Pojawiają się pierwsze niewyjaśnione pretensje. Ktoś poczuje się zlekceważony, ktoś inny niedoceniony, ale zamiast to nazwać, obie strony próbują zachować spokój. Niewypowiedziane emocje odkładają się jak kamyki wrzucane codziennie do plecaka. Po kilku latach ten plecak waży tyle, że każde kolejne drobiazgi wywołują reakcje nieadekwatne do sytuacji. Kłótnia zaczyna się o naczynia w zlewie, a kończy wyciąganiem sprzed pięciu lat wszystkiego, co nigdy nie zostało przedyskutowane. Z zewnątrz wygląda to, jak wybuch „z niczego”. Z wewnątrz jest efektem długo gromadzonego napięcia, które nie miało gdzie się rozładować.

Zdrada, choroba, wielka awantura – nie początek, tylko last call

Z punktu widzenia sądu zdrada, ogromna kłótnia czy nagłe problemy zdrowotne często są momentem zwrotnym. W praktyce związkowej te zdarzenia rzadko spadają z nieba. Zwykle przyspieszają coś, co i tak już od dawna się rozpadało. Zdrada bardzo często bywa konsekwencją lat emocjonalnej samotności. Jedna ze stron przestaje czuć się widziana, ważna, atrakcyjna. Nie potrafi o tym skutecznie porozmawiać, bo każda próba kończy się kłótnią albo milczeniem. Pojawia się ktoś z zewnątrz, kto daje uwagę, ciepło, zachwyt. Z punktu widzenia psychologii to nie usprawiedliwia złamania ustalonych zasad, ale tłumaczy, dlaczego właśnie w tym momencie granice zaczynają się rozmywać. Podobnie dzieje się przy poważnej chorobie czy innym nagłym kryzysie. Gdy jedno z partnerów nagle potrzebuje więcej wsparcia, struktura związku zostaje przetestowana. Jeśli wcześniej istniało poczucie bycia zespołem, para mobilizuje siły i przechodzi przez trudność razem. Jeżeli od dawna żyli obok siebie, nowa sytuacja tylko obnaża brak fundamentu. Zostaje poczucie obcości i przekonanie, że lepiej poradzić sobie osobno.

Młodo wzięty ślub, szybko podjęta decyzja o rozstaniu

Najbardziej kruche okazują się małżeństwa zawarte we wczesnej dorosłości. Nie chodzi tylko o datę ślubu w dowodzie, ale o etap rozwoju psychicznego, na którym są partnerzy. W młodym wieku wiele osób ma jeszcze ograniczone doświadczenie w radzeniu sobie z konfliktem. Często nie wynoszą z domu rodzinnego zdrowych wzorców rozmowy o emocjach. Kiedy pierwsza faza zauroczenia mija, pojawiają się realne różnice: inne potrzeby, inny styl życia, inne wyobrażenia o przyszłości. Bez narzędzi do prowadzenia trudnych rozmów, każda z tych różnic wygląda jak dowód na „brak dopasowania”. Brakuje też silnej zewnętrznej presji, by „próbować do końca”. Dla jednych jest to szansa, bo nie muszą latami tkwić w relacji, która im szkodzi. Dla innych – pokusa, by zrezygnować, zanim nauczą się czegokolwiek o konstruktywnym konflikcie.

Brak presji czy brak kompetencji? Dwie strony tej samej zmiany

Obecny trend ma dwa oblicza. Z jednej strony rośnie gotowość do kończenia związków, które są ewidentnie destrukcyjne. Coraz więcej osób rozpoznaje przemoc psychiczną, gaslighting, manipulację. Trudniej już wmawiać komuś, że „tak po prostu wyglądają małżeńskie problemy” i że dla dobra rodziny ma znosić wszystko. W tym sensie rozwód bywa formą ochrony siebie i dzieci przed długotrwałą traumą. Z drugiej strony nie wszyscy potrafią odróżnić toksyczny układ od naturalnych kryzysów rozwojowych. Każda dłuższa relacja przechodzi etapy znużenia, rozczarowania, redefiniowania ról. Jeżeli w tym momencie partnerzy nie mają dostępu do rzetelnej wiedzy o tym, jak pracować nad komunikacją, łatwo o wniosek, że „chemia się skończyła, więc trzeba iść dalej”. To właśnie ten mechanizm kryje się za słowami o „utratcie umiejętności budowania długotrwałych relacji”.

Co tak naprawdę zabija związek?

W gabinetach terapeutycznych coraz częściej słyszy się historie, w których nie było wielkich dramatów. Nie było spektakularnej zdrady, rękoczynów, uzależnień. Za to miała miejsce stopniowa erozja bliskości. Każdy z partnerów żył własnym życiem, w głowie dopisując sobie, co druga strona „na pewno myśli” albo „jak by zareagowała”. Zamiast sprawdzać, domyślali się. W psychologii mówi się wtedy o zjawisku narastającej obojętności. Nie jest to obojętność w sensie braku uczuć. Raczej rodzaj emocjonalnego odrętwienia, które powstaje z przeciążenia nierozwiązanymi konfliktami. Rozmowy zamieniają się w szybkie wymiany informacji. Wspólne życie przypomina bardziej logistyczny projekt niż emocjonalną relację. W takim klimacie jedno „większe” wydarzenie łatwo staje się argumentem za definitywnym zakończeniem historii.

Między „trwać za wszelką cenę” a „rezygnować przy pierwszym zakręcie”

Statystyki rozwodów pokazują, że w Polsce kończy się właśnie epoka małżeństwa utrzymywanego głównie siłą społecznego przymusu. Nie oznacza to automatycznie, że wchodzimy w czas dojrzałych, świadomie budowanych relacji. Bardziej widać etap przejściowy. Stare normy już nie działają, nowe umiejętności dopiero się kształtują. Z perspektywy psychologii relacji kluczowe staje się uczenie się dwóch rzeczy jednocześnie. Po pierwsze rozpoznawania, kiedy związek naprawdę nam szkodzi i kiedy rozwód jest aktem ochrony, nie kaprysem. Po drugie zdobywania konkretnych kompetencji komunikacyjnych – tak, aby nie rozstawać się tylko dlatego, że nikt nigdy nie pokazał nam, jak rozmawiać o zranieniu, złości, wstydzie czy rozczarowaniu.

Rośnie liczba pozwów, ale nie musi rosnąć liczba historii, które kończą się wypaleniem i wojną. Związek nie rozpada się „sam z siebie”. Zwykle latami rozpada się w dialogu, którego nikt nie nauczył nas prowadzić. I właśnie tam, w sposobie, w jaki mówimy do siebie na co dzień (albo przestajemy mówić w ogóle) zaczyna się prawdziwa przyczyna większości rozwodów.