Rozszczepienie to jeden z najstarszych mechanizmów obronnych. Daje chwilową ulgę, ale kończy się emocjonalną pustką

Rozszczepienie jest jednym z tych mechanizmów obronnych, które pojawiają się bardzo wcześnie. Psychika korzysta z niego, kiedy nie ma jeszcze narzędzi do udźwignięcia złożonych, sprzecznych uczuć. Zamiast próbować je połączyć, dzieli świat na proste kategorie: dobre i złe, kochające i wrogie, bezpieczne i zagrażające. W rozwoju małego dziecka to rozwiązanie bywa wręcz konieczne. Problem zaczyna się wtedy, gdy nie wygasa wraz z dojrzewaniem, tylko staje się głównym sposobem patrzenia na siebie i innych. U osób z osobowością borderline właśnie to dzieje się najczęściej. Rozszczepienie nie tyle „wyskakuje” od czasu do czasu, ile organizuje całe doświadczanie relacji.

Mama dobra, mama zła: pierwsze rozcięcia w głowie

Pierwsze miesiące życia to dla dziecka mieszanka przyjemności i frustracji. Raz jest ciepło, syto, blisko. Innym razem zimno, głodno, pusto. To wszystko wiąże się z jedną osobą, ale niemowlę nie umie tego jeszcze pojąć. Brak zaspokojenia potrzeb odczuwany jest jak zagrożenie, a napięcie rośnie szybciej, niż rozwija się zdolność do rozumienia sytuacji. Umysł radzi sobie w prosty, ale skuteczny na tym etapie sposób. Wyodrębnia w doświadczeniu dwa obrazy: „mamę dobrą”, która koi, karmi i przytula, oraz „mamę złą”, która znika, nie nadąża, jest niedostępna. W jednym pakiecie lądują przyjemne przeżycia, w drugim te bolesne. Ta polaryzacja dotyczy także innych ważnych osób: ojca, babci, opiekunów. Dzięki temu chaos emocji staje się bardziej znośny. Złe samopoczucie można „przypisać” złemu obiektowi, dobre – dobremu. Z biegiem czasu, przy wystarczająco stabilnej opiece, te dwa obrazy zaczynają się ze sobą łączyć. Dziecko coraz lepiej rozumie, że ten sam rodzic może być ciepły i zdenerwowany, obecny i zmęczony. Emocje stają się bogatsze, mniej zero-jedynkowe.

Gdy rozszczepienie zostaje na stałe

Jeżeli ten proces integracji zostanie zaburzony, rozszczepienie nie wygasa, tylko wchodzi w dorosłość jako dominujący sposób przeżywania. Wtedy rzeczywistość emocjonalna zaczyna przypominać świat narysowany grubą kreską. Ludzie w środku stają się albo całkowicie dobrzy, albo absolutnie źli. Uczucia wobec nich też skaczą między biegunami. W praktyce wygląda to jak gwałtowne zmiany nastawienia do tych samych osób. Jednego dnia ktoś jest „najlepszym przyjacielem”, „jedyną, która mnie rozumie”, następnego zostaje okrzyknięty „fałszywym”, „okrutnym”, „niegodnym zaufania”. Nie ma przestrzeni na myśl, że ktoś może mieć zarówno dobre intencje, jak i swoje ograniczenia. Mała frustracja w relacji potrafi zadziałać jak zapalnik, który uruchamia całą lawinę negatywnych wyobrażeń. Ten czarno-biały podział zazwyczaj nie pozostaje w głowie. Odbija się w zachowaniu: w nagłych zwrotach akcji, zrywaniu kontaktów, wciąganiu otoczenia w konflikty. Ktoś zostaje obsadzony w roli „kata”, ktoś inny „ofiary”, jeszcze ktoś „wybawcy”. To odtwarzanie wewnętrznego podziału na zewnątrz, często poza świadomą kontrolą.

Rozszczepienie i projekcja: gdy trudne uczucia lądują na innych

Rozszczepienie rzadko działa w pojedynkę. Często łączy się z projekcją i tzw. identyfikacją projekcyjną. Chodzi o to, że niewygodne emocje – złość, zazdrość, wstyd, poczucie gorszości – zostają symbolicznie „przekazane” innym ludziom. Zamiast „czuję w sobie agresję”, łatwiej jest przeżyć „to oni są agresywni wobec mnie”. Mechanizm bywa bardzo przekonujący. Ktoś, kto w środku ma mnóstwo niewyrażonej złości, zaczyna reagować tak, że druga osoba naprawdę czuje się zaatakowana i odpowiada ostrzej. Wtedy wewnętrzny obraz się potwierdza: „widzisz, miałam rację, on jest okrutny”. Emocja, której nie dało się przyjąć jako własnej, odgrywa się w relacji, co chwilowo przynosi ulgę. Kosztem kolejnego konfliktu. Każdy człowiek sięga czasem po projekcję, głównie w stresie. Różnica zaczyna się wtedy, gdy jest to podstawowy sposób radzenia sobie z trudnymi uczuciami. Jeśli rozszczepienie i projekcja działają razem, odpowiedzialność za negatywne stany ląduje głównie na innych. Własny udział w sytuacji staje się niewidoczny, a świat wygląda jak miejsce pełne ludzi, którzy „ciągle krzywdzą”.

Co oddajemy innym, a czego w sobie nie chcemy?

Na zewnątrz wypychane są przede wszystkim te emocje, z którymi najtrudniej się zmierzyć. Zwykle są to uczucia kojarzone z agresją: złość, zazdrość, mściwość, chęć kontroli. Często także nuda, poczucie wewnętrznej pustki, wrażenie „nie bycia wystarczającym”. Wszystko to, co w dzieciństwie mogło być krytykowane, zawstydzane, karane odrzuceniem. Dopóki te treści można „lokować” w innych, wewnętrzne „ja” pozostaje pozornie czyste. Nie jestem zazdrosna, tylko „wszyscy są wobec mnie niesprawiedliwi”. Nie jestem okrutny, tylko „oni mnie prowokują”. Na krótką metę to bardzo odciąża, bo pozwala nie stykać się z własnymi, trudnymi częściami. Problem w tym, że równocześnie utrwala obraz świata jako źródła zagrożenia i niesprawiedliwości. Organizm płaci za to kolejną cenę: emocjonalne życie zaczyna się spłaszczać. Skoro to, co złożone i bolesne, jest regularnie wyrzucane na zewnątrz, w środku zostają głównie najbardziej podstawowe, banalne stany. Pojawia się doświadczenie ciągłej nudy, wewnętrznego wyjałowienia, poczucia, że „nic mnie naprawdę nie porusza”.

Dlaczego samo stosowanie rozszczepienia nie oznacza zaburzenia?

Warto zatrzymać się przy jednym ważnym rozróżnieniu. To, że ktoś rozpoznaje u siebie elementy rozszczepionego myślenia („albo mnie kocha, albo wcale”, „jest idealny, potem najgorszy”) nie oznacza od razu diagnozy. Mechanizmy obronne są częścią wyposażenia każdego mózgu. W kryzysie, przy dużym stresie czy silnym zakochaniu, wiele osób myśli bardziej skrajnie. O zaburzeniu mówimy dopiero wtedy, gdy rozszczepienie jest sztywne, powtarzalne i dominuje nad innymi sposobami przeżywania. Gdy prawie nie ma dostępu do stanów pośrednich, a relacje i obraz siebie stale skaczą między biegunami. Częste i intensywne korzystanie z rozszczepienia, połączone z innymi mechanizmami, może prowadzić do sytuacji, w której organizm – także ten fizyczny – zaczyna reagować objawami. Napięciem, bezsennością, problemami z jedzeniem, somatyzacją.

Umysł potrzebuje emocji, nie tylko rozwiązywania zadań

Psychika nie powstała wyłącznie po to, by liczyć, planować i ogarniać codzienność. Równie ważną funkcją jest mentalizacja, czyli zdolność do myślenia o emocjach – swoich i cudzych. Nadawanie znaczenia temu, co się czuje, szukanie źródeł, łączenie przeżyć w spójną opowieść. To proces, który pozwala „przeżyć” emocje zamiast je tylko przeżyć i od razu wyrzucić z pola świadomości. Gdy rozszczepienie staje się głównym mechanizmem obronnym, ta funkcja zostaje zachwiana. Umysł zaczyna pracować przede wszystkim na rzecz pozbywania się doznań, które wydają się zagrażające. Zamiast: „co to we mnie jest?” pojawia się: „kto mi to robi?”. Emocje, które mogłyby prowadzić do rozwoju – żal, wstyd, poczucie winy, tęsknota – zostają zakwalifikowane jako coś bezużytecznego, wręcz groźnego. W miejsce bogatej palety uczuć zostają głównie skrajne napięcia i przeciągająca się monotonia. Paradoks polega na tym, że osoba funkcjonująca w takim schemacie często nie dostrzega w tym problemu. Bliskość, w której mogłaby zobaczyć w sobie te niechciane jakości – agresję, egoizm, kruchość, zaniżoną wartość – budzi zbyt duży lęk. Bezpieczniej wydaje się pozostać przy przekonaniu, że „to inni są tacy”, a w sobie trzymać jedynie to, co „dobre”.

Złudzenie samowystarczalności jako tarcza

Z takiego myślenia łatwo wyłania się fantazja o idealnej samowystarczalności. Świat, w którym wszystkie potrzeby można zaspokoić bez udziału innych ludzi, kusi. Wyobrażenia o doskonałej przestrzeni tylko dla siebie, o samodoskonaleniu, o życiu, które nie wymaga proszenia o pomoc, bywają ratunkiem przed lękiem przed zależnością. W środku działa jednak ten sam mechanizm: jeśli inni ludzie są potrzebni, to wraz z nimi wraca całe spektrum emocji, także tych nielubianych. Dlatego rozszczepienie podtrzymuje często pragnienie ostrego podziału: wszystko, co dobre, jest „we mnie”; wszystko, co zagrażające, jest „na zewnątrz”. Dobro i zło muszą być rozdzielone, żeby nie trzeba było konfrontować się z tym, że w jednym człowieku, we mnie i w tobie, mieszają się obie te jakości.

Rozszczepienie jest mechanizmem, który w pewnym momencie rozwoju pomaga utrzymać psychiczne bezpieczeństwo. Problem zaczyna się, gdy zostaje z nami na dłużej, niż powinien, i przejmuje kontrolę nad tym, jak widzimy siebie oraz innych. Uczy prostego, kuszącego podziału na „całkowicie dobre” i „całkowicie złe”, ale ostatecznie odcina dostęp do pełnej, złożonej emocjonalności. Praca nad tym mechanizmem polega nie na gwałtownym jego wyłączeniu, lecz na stopniowym zwiększaniu zdolności do utrzymywania sprzecznych uczuć obok siebie. To właśnie dzięki temu z czasem można zobaczyć, że w relacjach, podobnie jak w nas samych, istnieje coś więcej niż tylko czerń i biel.