Nagle zniknął z twojego życia i zachowuje się, jakbyś nigdy nie istniała? „Ukryty narcyz” potrafi mocno zranić

Na początku wydaje się, że to po prostu ktoś, kto „szybko się otrząsa po rozstaniu”. Gdy jednak przyjrzeć się bliżej, okaże się, że sposób, w jaki ukryty narcyz wchodzi w relacje i z nich wychodzi, ma niewiele wspólnego z dojrzałą bliskością. Raczej przypomina wymienianie zużytych rzeczy na nowe modele. Źródła tego wzorca nie tkwią w dorosłym życiu, lecz w bardzo wczesnych doświadczeniach. W tym, jak dziecko uczy się widzieć siebie, swoją mamę i cały świat: czy potrafi łączyć sprzeczności, czy też musi ciągle dzielić wszystko na „idealne” i „złe”. To właśnie na tym etapie rodzi się lub pęka coś, co w psychologii nazywa się stałością obiektu.

Stałość obiektu: kiedy „dobra” i „zła” matka stają się jedną osobą

W pierwszych latach życia (mniej więcej do trzeciego–piątego roku) dziecko tworzy w głowie pierwsze mapy świata. Najważniejszym punktem odniesienia jest wtedy matka albo osoba, która pełni tę rolę. To ona staje się tak zwanym „obiektem”, czyli kimś, wobec kogo kumulują się wszystkie emocje, potrzeby i lęki. Na początku dziecko widzi ją skrajnie: jako całkowicie „dobrą”, gdy karmi, przytula, reaguje na płacz i jest dostępna, oraz jako „złą”, kiedy znika z pola widzenia, odsuwa się, by zająć się sobą albo okazuje złość. Z czasem, przy wystarczająco bezpiecznej relacji, zaczyna się dziać coś bardzo ważnego. Maluch odkrywa, że ta sama osoba, która czasem frustruje, innym razem daje ukojenie i że te dwa obrazy da się połączyć w jedną całość. Właśnie w ten sposób rodzi się stałość obiektu. Dziecko stopniowo przestaje dzielić matkę i świat na czyste „dobro” i czyste „zło”. Uczy się, że ktoś może mieć wady i wciąż być wartościowy, że relacje nie rozpadają się od jednej sprzeczki, a ono samo nie musi być doskonałe, by zasługiwać na miłość. Ten fundament pozwala później tworzyć elastyczną osobowość i realistyczne, bliskie więzi z ludźmi.

Gdy ten proces się załamuje, świat rozpada się na czarno-białe kawałki

Jeśli w tym kluczowym czasie bliskość z matką jest mocno zaburzona, dziecko nie dostaje wystarczająco dużo doświadczeń, które pozwalają scalać sprzeczności. Obiekt przywiązania raz jawi się jako karmiący, czuły i „ratujący życie”, a innym razem jako przerażający, odrzucający lub całkowicie nieobecny. Brakuje czegoś, co mogłoby te bieguny połączyć. W dorosłości taki deficyt może przełożyć się na kilka bolesnych konsekwencji. Pojawia się konflikt między pragnieniem bycia z kimś a równie silną potrzebą ucieczki w autonomię. Partnerzy są widziani naprzemiennie jako wybawcy albo wrogowie, a relacje rozgrywają się w rytmie: idealizacja, a potem rozczarowanie i odcięcie. Trudno wtedy uznać, że druga osoba jest po prostu człowiekiem, który ma zarówno mocne strony, jak i słabości. Może też pojawić się nawyk rozszczepiania, czyli dzielenia ludzi na wyłącznie „dobrych” albo wyłącznie „złych”. Z jednej strony działa mechanizm idealizacji rzeczywiście ważnych dla nas osób, z drugiej – dewaluacji tych, którzy zawiodą lub przestaną odpowiadać na nasze potrzeby. Obraz samego siebie i innych jest niespójny, a poczucie „kim jestem naprawdę” bardzo chwiejne. Człowiek zaczyna definiować się głównie przez to, jak wypada w relacjach z innymi, a nie przez własny, wewnętrzny kompas. Takie zaburzenia nie są równoznaczne z narcyzmem, ale narcyzm bardzo często wyrasta właśnie na tym podłożu. Tam, gdzie relacja z matką kojarzyła się bardziej z zagrożeniem niż bezpiecznym oparciem, trudno o zintegrowane poczucie własnego „ja”.

Dlaczego przyciągamy podobnych ludzi, nawet jeśli później tego żałujemy?

Człowiek, który nie przeszedł w pełni etapu scalania „dobrego” i „złego” obiektu, często w dorosłości nieświadomie szuka partnera z podobnymi trudnościami. To coś w rodzaju wewnętrznego magnesu. Dwie osoby, które mają kłopot z poczuciem odrębności i stabilnym obrazem siebie, mogą mocno się do siebie przyciągać, bo na początku dają sobie złudzenie, że w końcu ktoś „rozumie na głębokim poziomie”. W takich związkach granice bardzo łatwo się rozmywają. Partnerzy albo zlewają się ze sobą emocjonalnie, jakby stanowili jedną osobę, albo gwałtownie się od siebie odcinają. Każda próba separacji, nawet krótka przerwa czy chwilowe zdystansowanie się, bywa przeżywana jak katastrofa. Bliskość przestaje być miejscem odpoczynku, a staje się huśtawką między skrajnym przywiązaniem a równie skrajnym wycofaniem. To właśnie na takim gruncie szczególnie dobrze zakorzenia się ukryty narcyzm. Ktoś o chwiejnym, niespójnym poczuciu własnego „ja”, z trudnością w tolerowaniu ambiwalencji, będzie w relacjach romantycznych działał według bardzo charakterystycznego scenariusza.

Czarno-biały obraz partnera: od boskiego ideału do całkowitej bezwartościowości

Jednym z podstawowych wymiarów stałości obiektu jest umiejętność łączenia sprzecznych uczuć wobec siebie i innych. Można wtedy jednocześnie mieć żal do partnera po kłótni i wciąż go kochać, widzieć jego wady, a mimo to czuć, że jest bliską, ważną osobą. U osoby z silnymi cechami ukrytego narcyzmu ten mechanizm zawodzi. Obrazy ludzi i samego siebie nie tworzą spójnej, ciągłej historii. Są raczej serią skrajnych kadrów. Partner, który zaspokaja potrzeby, jest idealizowany: „w końcu znalazłem kogoś wyjątkowego”. W momencie, gdy pojawi się frustracja czy konflikt, przechył następuje błyskawicznie. Ten sam człowiek zaczyna być widziany niemal wyłącznie przez pryzmat wad, „rozczarowania”, niewystarczalności. W praktyce oznacza to, że partnerzy ukrytych narcyzów często doświadczają gwałtownych emocjonalnych zwrotów. Jednego dnia są „najlepszym, co go spotkało”, drugiego – kimś, kogo można bez żalu przekreślić. W stabilnym, spokojnym związku ukryty narcyz szybko się nudzi, bo brak fajerwerków obnaża zwyczajność zarówno partnera, jak i jego własną. A wtedy potrzeba idealnego obiektu, który znów wypełni wewnętrzną pustkę, zaczyna narastać. Powierzchowność takiej relacji nie polega na braku intensywnych emocji. One jak najbardziej są, tylko dotyczą głównie tego, jak partner spełnia określoną funkcję: jak karmi ego, jak podnosi status, jak koi samotność. Głębokie widzenie drugiej osoby, z jej mieszanką zalet i wad, byłoby zbyt konfrontujące. Zmuszałoby do uznania, że nie istnieje żadna „idealna” postać, która raz na zawsze ukoi wewnętrzny głód.

Gdy partner znika z pola widzenia, znika też z umysłu

Drugi wymiar stałości obiektu to zdolność do zachowania poczucia bliskości z kimś, kto nie jest aktualnie obok. Osoba z dojrzałym przywiązaniem potrafi myśleć o partnerze, tęsknić za nim, czuć łączącą więź nawet wtedy, gdy dzielą ją kilometry albo dłuższa rozłąka. Wewnętrzny obraz tej osoby jest na tyle stabilny, że nie rozpada się tylko dlatego, że nie można jej dotknąć czy usłyszeć. U ukrytego narcyza bywa odwrotnie. Kiedy obiektu nie ma tu i teraz, staje się niemal nierzeczywisty. Jeśli nie można go zobaczyć, usłyszeć, poczuć, jakby po prostu przestawał istnieć. W trakcie związku otwiera to bardzo wygodne drzwi do zdrad i podwójnego życia. Gdy narcyz jest z jedną osobą, druga schodzi w cień jego świadomości. Po rozstaniu ta „zanikająca” zdolność do podtrzymywania więzi działa jak turbo-wspomaganie zapomnienia. Stąd właśnie u wielu partnerów pojawia się dramatyczne poczucie: „dla niego naprawdę jakby mnie nie było”. Uczucie, które po stronie ukrytego narcyza nie jest przeżywane w taki sam sposób. Nie dlatego, że nic nie czuje, lecz dlatego, że jego emocjonalne życie jest płytkie i bardzo słabo powiązane z trwałym obrazem drugiego człowieka.

Co on naprawdę czuje po rozstaniu?

Ukryci narcyzi potrafią mieć ogromną potrzebę bycia kochanymi, podziwianymi, wybieranymi. Pragną specjalnego traktowania i potwierdzenia, że są wyjątkowi. Jednocześnie ich więź z ludźmi rzadko sięga głębszych warstw. Złożoność uczuć, własnych i cudzych, pozostaje dla nich częściowo nieczytelna. Po rozstaniu mogą przeżywać coś, co na pierwszy rzut oka przypomina ból czy tęsknotę, ale w tle często pojawia się gniew, poczucie krzywdy, żal do partnera i pragnienia odwetu. Tęsknota, o ile się pojawia, jest raczej lękiem przed porzuceniem lub stratą kogoś, kto pełnił ważną funkcję, niż spokojnym, głębokim żalem po utraconej osobie. Jeżeli ukryty narcyz jest pewny, że ma partnera „na własność”, jego obraz staje się mniej żywy, gdy tylko ta osoba znika z oczu. Po definitywnym rozstaniu wspomnienia szybko blakną, szczególnie jeśli były partner zostaje obwiniony za wszystko, co „poszło nie tak”. Wtedy dawny związek staje się jedynie kolejnym „nieudanym epizodem”, który lepiej jak najszybciej przykryć nową historią.

Nowy związek, nowe wcielenie: jak kameleon w wersji premium

Moment wejścia w kolejną relację jest dla ukrytego narcyza jak zastrzyk świeżej energii. Pojawia się nowy obiekt, który można idealizować, pod którego oczekiwania można się „ulepszyć”. I tu dzieje się coś, co dla byłych partnerów bywa szczególnie bolesne. Przez jakiś czas narcyz potrafi zachowywać się tak, jakby naprawdę się zmienił. Dostosowuje się do nowej osoby, kreuje swoją wersję premium, pokazuje charakterologiczne oblicze, które ma szansę ją zachwycić. Z zewnątrz może wyglądać jak zupełnie inny człowiek niż ten, którego znało się w poprzednim związku. Ta faza pochłania go tak bardzo, że myślami w dużej mierze przestaje wracać do tego, co było. Nie trwa to jednak wiecznie. Po okresie intensywnej idealizacji nieuchronnie przychodzi ten sam etap, który wcześniej zniszczył poprzednie relacje. Partner przestaje mieścić się w ramie idealnego obiektu, zaczyna ujawniać swoją zwyczajność, a z nią drobne rozczarowania. Wtedy cykl rusza od nowa: znużenie, narastające pretensje, dewaluacja, poszukiwanie kolejnego „lepszego” źródła emocji. Cena tej wędrówki po idealnej miłości jest wysoka głównie dla tych, którzy zostają po drugiej stronie. Narcyz, goniąc za doskonałym szczęściem, którego nie da się osiągnąć, zostawia za sobą ślad toksycznych relacji, ludzi z poczuciem niewytłumaczalnej straty i pytaniem, co tak naprawdę się wydarzyło.