Ten lęk sprawia, że uciekasz przed spełnieniem. Nawet jeśli bardzo chcesz być szczęśliwa

W kulturze życzeń „szczęścia, zdrowia, pomyślności” trudno sobie wyobrazić, że ktoś przed tym pierwszym naprawdę ucieka. A jednak są osoby, które przy zdmuchiwaniu świeczek czy wypowiadaniu życzeń do spadającej gwiazdy wewnętrznie się kurczą. Zamiast marzyć o spełnieniu, czują, że każde dodatkowe „szczęście” to proszenie się o kłopoty. Ten wewnętrzny sabotaż ma swoją nazwę. Cherofobia opisuje lęk przed radością, stanem spełnienia, a czasem samą ideą „happy endu”. Nie chodzi o brak pragnień ani depresyjne wycofanie. Raczej o głębokie przekonanie, że kiedy robi się zbyt dobrze, los musi wyrównać rachunki. W efekcie człowiek zaczyna unikać sytuacji, które mogłyby wnieść w jego życie więcej lekkości.

Cherofobia: kiedy szczęście wydaje się niebezpieczne

W dość prostym ujęciu cherofobia to awersja wobec własnego szczęścia. Osoba, której dotyczy ten wzorzec, niekoniecznie powie wprost „nie chcę być szczęśliwa”. Częściej zobaczymy ją w działaniu. Odmawia spontanicznych wyjazdów, rezygnuje z imprez, bagatelizuje sukcesy, unika świętowania. Z zewnątrz wygląda to jak ostrożność albo „niewychylanie się”, w środku pracuje lęk przed tym, co może nastąpić po fali radości. W praktyce takie osoby traktują życie jak film katastroficzny. Po scenie pełnej światła, śmiechu i spełnionych życzeń spodziewają się nagłego zwrotu akcji. W ich wewnętrznym scenariuszu po „za dobrym” fragmencie musi nastąpić dramat. Wolą więc nie wsiadać na wysokiego konia, żeby później nie czuć bólu upadku. To przekłada się na codzienne decyzje: mniej prób, mniej okazji, mniej relacji. Teoretycznie bezpieczniej, realnie ubożej.

Skąd bierze się niechęć do szczęścia: praca Joshanloo i Weijersa

Nad mechanizmami stojącymi za cherofobią pochylili się m.in. Mohsen Joshanloo i Dan Weijers. W swoich analizach pokazali, że niechęć do szczęścia nie jest kaprysem jednostki, lecz splecioną z kulturą, przekonaniami i doświadczeniem strategią psychologiczną. Wskazali kilka głównych wątków, które często pojawiają się w tle tego lęku. Co ważne, siła każdej z przyczyn różni się w zależności od kontekstu, w jakim ktoś dorastał. W grę wchodzi religia, dominujące opowieści o „dobrym życiu”, rodzinne komentarze w stylu „nie ciesz się za bardzo, bo się popsuje”, a także indywidualna historia trudnych doświadczeń po momentach względnego spokoju.

„Po każdej górce jest dół”: szczęście jako zapowiedź katastrofy

Pierwszy, bardzo silny motyw to przekonanie, że radość ściąga nieszczęście. Człowiek myśli o losie jak o sinusoidzie, na której każdy szczyt musi zostać zrównoważony dołem. Im wyżej się wspiął, tym boleśniejszy przewiduje spadek. Szczęście nie jest więc nagrodą, tylko ryzykiem. Joshanloo i Weijers podkreślają, że taki sposób myślenia szczególnie wyraźnie zaznaczał się w niektórych krajach Azji Wschodniej i łączył z obrazem świata opartym na równowadze przeciwieństw. Wersje tej filozofii znajdziemy jednak też bliżej. W powiedzeniach typu „nie ma róży bez kolców” kryje się subtelne ostrzeżenie, że za każdym dobrem stoi jakiś koszt. Jeśli ktoś słyszy taki komunikat latami, może zacząć profilaktycznie ucinać radosne momenty, aby nie „prowokować” losu.

„Szczęśliwy znaczy egoistyczny”: lęk przed moralnym zepsuciem

Drugi ważny wątek dotyczy obrazu nas samych. Część osób zakłada, że bycie szczęśliwą sprzyja rozluźnieniu zasad, utracie wrażliwości i zaniedbywaniu obowiązków. Pojawia się myśl: „jeśli skupię się na swojej radości, przestanę widzieć cierpienie innych”, „gdy będzie mi za dobrze, stanę się wygodna, egoistyczna, mniej pracowita”. Widać tu echa przekonań, że powaga, umiar i pewien rodzaj smutku są bardziej moralne niż beztroska. W historii kultury i sztuki długo utrzymywał się też mit cierpiącego twórcy. Joshanloo przypomina przykład Edvarda Muncha, który obawiał się, że skuteczne leczenie depresji zniszczy jego sztukę. Z takiej perspektywy radość jawi się niemal jak zagrożenie dla charakteru, talentu, odpowiedzialności.

„Nie pokazuj, że ci dobrze”: lęk przed cudzą zazdrością

Kolejna linia obrony przed szczęściem dotyczy otoczenia. W niektórych kulturach i rodzinach bardzo silne jest przekonanie, że nie powinno się „afiszować” z powodzeniem. Zbyt widoczne zadowolenie ma prowokować cudzą zazdrość, podejrzenia, a nawet wrogość. Osoba funkcjonująca w takim klimacie szybko uczy się, że najbezpieczniej minimalizować swoje sukcesy. Nie chwali się awansem, ukrywa dobry związek, nie wrzuca radosnych zdjęć z wakacji, a czasem wręcz rezygnuje z pewnych przyjemności, by „nikogo nie drażnić”. Do tego dochodzi obawa, że sama gonitwa za szczęściem skończy się frustracją. Jeśli ktoś przez lata słyszał, że oczekiwanie zbyt wiele od życia kończy się rozczarowaniem, może uznać, że lepiej nie próbować.

Jak sprawdzić, czy sama uciekasz przed radością?

Na bazie swoich badań dr Mohsen Joshanloo opracował Skalę Lęku Przed Szczęściem, czyli krótkie narzędzie do przyjrzenia się własnemu nastawieniu. To nie test diagnostyczny w sensie klinicznym, bardziej soczewka, przez którą możesz zobaczyć pewne wzorce myślenia.

Przyjrzyj się uważnie poniższym stwierdzeniom i w myślach oceń, na ile są ci bliskie:

• Wolisz nie być zbyt radosna, bo „po radości zawsze przychodzi smutek”.
• Uważasz, że im lepszy masz nastrój, tym bardziej powinnaś spodziewać się, że los się odwróci.
• Masz poczucie, że katastrofy często pojawiają się po okresach powodzenia.
• Myślisz, że „za dużo zabawy” prędzej czy później skończy się czymś złym.
• Wierzysz, że nadmierna radość ma przykre konsekwencje.

Jeśli większość tych zdań wywołuje w tobie zgodę, warto potraktować to jako sygnał ostrzegawczy. Nie jako wyrok, raczej jako informację, że w twoim systemie przekonań szczęście jest czymś podejrzanym, obarczonym wysokim kosztem. Taki filtr wpływa później na wszystkie wybory: od tego, czy pójdziesz na spontaniczne spotkanie, po to, czy zaufasz relacji, która naprawdę dobrze rokuje.

Cherofobia a diagnoza: co z tym zrobić w praktyce?

Strach przed szczęściem nie funkcjonuje jako osobna jednostka w klasyfikacji DSM‑5, czyli jednym z głównych katalogów zaburzeń psychicznych. Nie ma więc oficjalnego protokołu leczenia ani gotowego „pakietu” zaleceń. Nie oznacza to jednak, że nic się z tym nie da zrobić. Specjalista zajmujący się zdrowiem psychicznym może potraktować cherofobię jak konkretny wzorzec lękowy, spleciony z doświadczeniami, stylem przywiązania, przekazami kulturowymi i rodzinnymi. Praca często polega na przyglądaniu się przekonaniom typu „szczęście przyciąga nieszczęście” czy „jak mi za dobrze, to znaczy, że kogoś krzywdzę” i sprawdzaniu, skąd one się wzięły oraz czy na pewno są nadal potrzebne. Jeżeli zauważasz u siebie tendencję do odcinania się od radości, odkładania na później wszystkiego, co dobre, albo wycofywania się z chwil, w których wreszcie robi się lżej, rozmowa z psychoterapeutą może pomóc zobaczyć ten mechanizm z boku. Lęk, który miał cię chronić, z czasem zaczyna działać jak ciasne ubranie: niby znane, ale coraz bardziej ogranicza ruchy.