Zgadzasz się na wszystko, byle nie było kłótni? To może cię wykończyć

W świecie, w którym zagrożenie może mieć twarz pijanego rodzica, przemocowego partnera, ale też upokarzającego szefa czy grupy rówieśniczej, nasz układ nerwowy sięga po różne strategie obronne. Klasycznie mówi się o trzech: walce, ucieczce i zamrożeniu. To one miały przez stulecia zapewniać człowiekowi przetrwanie w obliczu realnego niebezpieczeństwa. Coraz częściej zwraca się jednak uwagę na jeszcze jeden sposób radzenia sobie z traumą: fawn response. Zamiast stawać do konfrontacji, znikać z pola widzenia czy zastygać w bezruchu, niektórzy wybierają przetrwanie przez uległość. Zadowalają, łagodzą, usprawiedliwiają sprawcę, składają na ołtarzu świętego spokoju własne granice. Na krótką metę ta strategia bywa skuteczna. Problem pojawia się, gdy staje się domyślnym sposobem funkcjonowania w niemal każdej relacji.

Czym jest fawn response?

W sytuacji zagrożenia ciało reaguje szybciej niż świadomy umysł. Jeśli oceni, że ma szansę wygrać, uruchamia tryb „fight”: napięcie mięśni, agresja, gotowość do ataku. Gdy szybciej i bezpieczniej będzie zniknąć, włącza się „flight”: fizyczne oddalenie się, zmiana tematu, przerwanie kontaktu. Czasem oba te mechanizmy zawodzą i pozostaje „freeze” - paraliż, odcięcie, jakby ktoś wyłączył dźwięk i obraz w głowie, choć ciało nadal jest na miejscu. Fawn response wpisuje się w ten katalog jako czwarta ścieżka. To strategiczne podporządkowanie się komuś silniejszemu. Zamiast krzyczeć, uciekać czy zastygać, osoba próbuje zyskać przychylność oprawcy: spełnia jego oczekiwania, przeprasza, zanim usłyszy zarzut, rezygnuje z własnego zdania, byle tylko uniknąć kolejnej burzy. Ten mechanizm został opisany m.in. przez terapeutę Pete’a Walkera, który pracował z osobami doświadczającymi złożonej traumy. Zauważył, że u części z nich w sytuacjach zagrożenia nie dominowała ani walka, ani ucieczka, ani zamrożenie, lecz właśnie wzmożona uległość i nadmierne dostosowanie się do agresora.

Jak wygląda fawn response w życiu codziennym?

Wyobraź sobie dziecko dorastające z wybuchowym, przemocowym ojcem. Ucieczka nie wchodzi w grę - jest zależne ekonomicznie, nie ma dokąd pójść. Walka nie ma szans powodzenia, bo różnica sił jest ogromna. Zamrożenie może na moment odciąć od bólu, ale nie zatrzyma kolejnych awantur. W takiej sytuacji jedyną strategią, która daje choćby cień wpływu na przebieg wydarzeń, staje się ugłaskiwanie: dziecko stara się odgadnąć nastrój ojca, być „grzeczne”, niewidoczne, przewidzieć wybuch, zanim nastąpi, przynieść mu picie, nie zadawać pytań, zgadzać się bez dyskusji. Z biegiem czasu ten sposób funkcjonowania zaczyna obejmować też inne relacje. Osoba z reakcją fawn wchodzi w dorosłość z przekonaniem, że bezpieczeństwo zależy od tego, na ile dobrze zaspokoi cudze potrzeby. W pracy bierze na siebie dodatkowe obowiązki, bo „głupio odmówić”. W związku nie mówi o tym, co jej przeszkadza, by nie wywoływać kłótni. W rodzinie zawsze jest tą, która „załagodzi”, zadzwoni, przeprosi za innych, wyciszy konflikt, nawet jeśli sama nie zawiniła. Na zewnątrz wygląda to jak skrajna ugodowość. W środku często kryje się stałe napięcie: skanowanie otoczenia, ocenianie, co powiedzieć, jak się zachować, żeby nikt się nie zdenerwował. Własne potrzeby z czasem stają się niewidoczne nawet dla samej osoby - dużo łatwiej jej dostrzec cudze emocje niż swoje.

Dlaczego tak trudno zobaczyć u siebie fawn response?

Ten wzorzec zwykle kształtuje się bardzo wcześnie. Dziecko, które latami żyło w atmosferze nieprzewidywalnego napięcia, nie analizuje, co się z nim dzieje. Po prostu dostosowuje się tak, by przeżyć. W dorosłym życiu to dostosowanie może być tak głęboko zakorzenione, że wydaje się „naturalnym charakterem”: „taka już jestem - miła, pomocna, lojalna”. Otoczenie często dodatkowo wzmacnia ten obraz. Osoba reagująca fawn bywa chwalona za to, że „zawsze wszystkim pomoże”, „jest bezkonfliktowa”, „nie robi scen”. Mało kto widzi cenę, jaką za to płaci, bo jej własne emocje rzadko kiedy wychodzą na powierzchnię.

W praktyce fawn response może objawiać się m.in. tym, że:

• zamiast spytać siebie, jak się czujesz, patrzysz na innych i dopasowujesz się do ich reakcji;
• trudno ci nazwać własne potrzeby, masz wrażenie, że nie wiesz, czego chcesz;
• często czujesz się „bezkształtna”, jakby brakowało ci wyraźnej tożsamości;
• automatycznie łagodzisz każdy konflikt, ustępując i przepraszając, nawet gdy nie masz racji przeciwnika;
• przejmujesz cudze poglądy, żeby nie robić problemu;
• mówienie „nie” paraliżuje cię, więc bierzesz na siebie więcej, niż jesteś w stanie unieść;
• po cichu narasta w tobie złość i poczucie winy wobec samej siebie, ale rzadko je pokazujesz;
• bywa, że wybuchasz dopiero w sytuacjach, w których stawka jest niewielka - na obcych, w błahych sprawach, jakby napięcie szukało ujścia tam, gdzie jest „bezpieczniej”.

Takie zachowania na pierwszy rzut oka mogą wyglądać na zwykłą uprzejmość czy empatię. Różnica polega na tym, że w fawn response stoją za nimi strach i automat, a nie świadomy wybór.

Kiedy mechanizm przetrwania zaczyna szkodzić?

W dzieciństwie fawn response często faktycznie ratuje. Pozwala przetrwać lata życia w domu, w którym wybuch złości dorosłego może się pojawić w każdej chwili, a kara za najmniejszy przejaw buntu jest dotkliwa. Problem w tym, że po opuszczeniu takiego środowiska sam mechanizm dalej działa, choć realne zagrożenie już minęło. Wtedy życie „pod innych” ma swoją cenę. Stałe ignorowanie własnych potrzeb i emocji prowadzi do przeciążenia, utraty kontaktu ze sobą, wypalenia. Pojawia się chroniczne zmęczenie, epizody depresyjne, zaburzenia lękowe, poczucie, że „wszyscy czegoś ode mnie chcą, a ja już nie mam z czego dawać”. Relacje często układają się w powtarzalny schemat: przyciąganie osób, które lubią brać, a niekoniecznie dawać, albo wiązanie się z partnerami o dominujących, przemocowych skłonnościach.

Zdarza się też, że ludzie funkcjonujący w fawn response mają duży problem z tym, by uwierzyć, że zasługują na relacje oparte na równowadze. Skoro przez lata ich bezpieczeństwo zależało od tego, czy wystarczająco dobrze zaspokoją cudze oczekiwania, trudno im sobie wyobrazić układ, w którym druga strona nie żąda aż takiego poświęcenia. Z drugiej strony, samo zauważenie tego mechanizmu bywa początkiem zmiany. Uświadomienie sobie, że ta „nadmierna grzeczność” nie jest wrodzoną cechą ani moralnym obowiązkiem, tylko dawną strategią przetrwania, pozwala spojrzeć na siebie z większą łagodnością. Zamiast oskarżać się o „brak asertywności”, można zacząć krok po kroku odzyskiwać prawo do własnych uczuć, potrzeb i granic. Fawn response nie zasługuje na potępienie. Kiedyś najpewniej ratował życie psychiczne, a czasem i fizyczne. Warto jednak sprawdzić, czy dziś wciąż cię chroni, czy raczej sprawia, że sama sobie znikasz sprzed oczu.