Jeden z najbardziej osobistych filmów Andrzeja Wajdy. W roli głównej niezwykła Krystyna Janda

Jeden z ostatnich kameralnych filmów Andrzeja Wajdy, „Tatarak” z 2009 roku, można obejrzeć bez opłat i bez logowania na TVP VOD. Krystyna Janda gra tu Martę, żonę lekarza w prowincjonalnym miasteczku schyłku lat pięćdziesiątych, i jednocześnie sama siebie, opowiadającą o śmierci męża. Obraz oparty jest na opowiadaniu Iwaszkiewicza i fragmentach prozy Sándora Máraiego. Zdjęcia zrobił Paweł Edelman, ten sam, który filmował „Pianistę” Romana Polańskiego.

„Tatarak” Wajdy zniknął z rozmów o polskim kinie. Obejrzysz go za darmo

Andrzej Wajda nakręcił „Tatarak” w 2009 roku. Premiera światowa odbyła się 13 lutego na 59. Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Berlinie, w sekcji konkursowej. Jury pod przewodnictwem Tildy Swinton przyznało filmowi nagrodę imienia Alfreda Bauera ex aequo z urugwajskim „Gigantem” w reżyserii Adriána Bineza. W polskich kinach „Tatarak” pojawił się 6 marca 2009 roku, w dystrybucji studyjnej. Po dystrybucji kinowej obraz trafił na DVD i do telewizji. Dzisiaj można go obejrzeć w całości na TVP VOD, bezpłatnie i bez logowania. W rozmowach o twórczości Wajdy „Tatarak” pada rzadziej niż „Człowiek z marmuru”, „Ziemia obiecana” czy „Katyń”. W zestawieniach polskiego kina lat dwutysięcznych pojawia się raczej pojedynczo, jeśli w ogóle.

O czym jest „Tatarak”? Historia kobiety w prowincjonalnym miasteczku schyłku lat pięćdziesiątych

Akcja rozgrywa się pod koniec lat pięćdziesiątych, w niewielkim polskim miasteczku. Marta jest żoną miejscowego lekarza. Ich dwóch synów zginęło w czasie powstania warszawskiego. Małżeństwo trwa spokojnie, ale w dużej mierze równolegle, oboje rzadko ze sobą rozmawiają. Marta jest poważnie chora. Jej mąż jako lekarz zna stan jej zdrowia, ale nie omawiają tego ze sobą. Do miasteczka przyjeżdża Bogusław, młody chłopak ze Śląska, syn znajomych lekarza. Marta spędza z nim popołudnia nad rzeką, gdzie rośnie tatarak. Ich relacja porządkuje pierwszą część filmu. W jednej ze scen nad wodą dochodzi do zdarzenia, które przewraca losy obu postaci. Druga warstwa filmu to monolog Krystyny Jandy, kręcony w pustym hotelowym pokoju. Aktorka opowiada o ostatnich tygodniach życia swojego męża, operatora Edwarda Kłosińskiego, który zmarł 5 stycznia 2008 roku. Te sceny nie są częścią adaptacji Iwaszkiewicza, są zapisem prywatnym, dopisanym do filmu z propozycji Jandy.

Kto gra w „Tataraku”? Pełna obsada filmu Andrzeja Wajdy

W roli Marty występuje Krystyna Janda, a partneruje jej Paweł Szajda jako Bogusław, polsko-amerykański aktor znany m.in. z serialu „Bez śladu”. W postać męża Marty wciela się Jan Englert, a w obsadzie pojawiają się także Jadwiga Jankowska-Cieślak i Julia Pietrucha. Za reżyserię odpowiada Andrzej Wajda, który wspólnie z Krystyną Jandą napisał scenariusz na podstawie opowiadania „Tatarak” Jarosława Iwaszkiewicza oraz fragmentów prozy Sándora Máraiego. Autorem zdjęć jest Paweł Edelman, znany z pracy przy „Pianiście” Romana Polańskiego, „Katyniu” i „Panu Tadeuszu”. Muzykę skomponował Paweł Mykietyn. Film trwa 85 minut.

Dlaczego „Tatarak” Wajdy zdobył nagrodę w Berlinie?

Berlinale przyznaje nagrodę imienia Alfreda Bauera filmom, które według formuły regulaminu „otwierają nowe perspektywy w sztuce filmowej”. W przypadku „Tataraku” jury w 2009 roku wskazało na zabieg formalny: połączenie literackiej adaptacji Iwaszkiewicza z dokumentalnym monologiem aktorki w jednym filmie. Wajda nie podzielił tych dwóch wątków na osobne części, ułożył je naprzemiennie. Drugim chwalonym elementem były zdjęcia Pawła Edelmana. Operator komponował kadry pod inspiracją obrazów Edwarda Hoppera. Pierwsza scena filmu, w której Marta siedzi w prostej sukience w słońcu wpadającym przez okno, jest bezpośrednim cytatem z „A Woman in the Sun” Hoppera z 1961 roku. Trzeci wątek dotyczy samego scenariusza. Janda dopisała monolog o śmierci męża po tym, jak Wajda przerwał zdjęcia po informacji o jego zachorowaniu. Aktorka zaproponowała reżyserowi, by ten tekst znalazł się w finalnej wersji filmu. Wajda zgodził się i zostawił go w montażu.

Czy warto obejrzeć „Tatarak”? Dla kogo jest ten film?

„Tatarak” trwa 85 minut. Tempo jest spokojne, dialogów niewiele, sceny budowane są na obrazie i pauzach. Jeżeli oczekujesz mocnych zwrotów akcji albo gęstej fabuły, to nie jest film dla ciebie. Jeżeli chcesz zobaczyć, jak Wajda prowadzi historię o stracie i jak wygląda to nakręcone przez Edelmana, włącz go wieczorem. To film, który dobrze sprawdza się jako uzupełnienie późnego okresu twórczości reżysera. Po „Tataraku” Wajda nakręcił jeszcze „Wałęsę. Człowieka z nadziei” (2013) i „Powidoki” (2016). Spośród tych trzech tytułów „Tatarak” jest najbardziej osobisty, bo opiera się na konkretnym życiowym wydarzeniu, a nie na wątku historycznym czy biograficznym. Obejrzysz go w całości na TVP VOD.